|
به نام او كه هرچه داريم زاوست
((الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ))حمد / 3 1 - الرَّحْمنِ - الرَّحْمَنِ - ر ح م - مذكر - مفرد - الفعلان - اسم ؛ ثلاثىّ مجرّد ؛ مشتق ؛ صيغة مبالغة ؛ معرب 2 - الرَّحِيمِ - الرَّحِيمِ - ر ح م - مذكر - مفرد - الفعيل - اسم ؛ ثلاثىّ مجرّد ؛ مشتق ؛ صيغة مبالغة ؛ معرب محتواى سوره از تفسير نمونه، ج1، ص: 6 هفت آيهاى كه در اين سوره وجود دارد هر كدام اشاره به مطلب مهمى است: " بِسْمِ اللَّهِ" سر آغازى است براى هر كار، و استمداد از ذات پاك خدا را به هنگام شروع در هر كار به ما مىآموزد. الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ درسى است از باز گشت همه نعمتها و تربيت همه موجودات به اللَّه، و توجه به اين حقيقت كه همه اين مواهب از ذات پاكش سرچشمه مىگيرد. الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ اين نكته را بازگو مىكند كه اساس خلقت و تربيت و حاكميت او بر پايه رحمت و رحمانيت است، و محور اصلى نظام تربيتى جهان را همين اصل تشكيل مىدهد. مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ توجهى است به معاد، و سراى پاداش اعمال، و حاكميت خداوند بر آن دادگاه عظيم. إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، توحيد در عبادت و توحيد در نقطه اتكاء انسانها را بيان مىكند. الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ" خداوند بزرگ مىگويد بندهام مرا حمد و ستايش كرد، و دانست نعمتهايى را كه دارد از ناحيه من است، و بلاها را نيز من از او دور كردم، گواه باشيد كه من نعمتهاى سراى آخرت را بر نعمتهاى دنياى او مىافزايم، و بلاهاى آن جهان را نيز از او دفع مىكنم، همانگونه كه بلاهاى دنيا را دفع كردم. و هنگامى كه مىگويد" الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ" خداوند مىگويد: بندهام گواهى داد كه من رحمان و رحيمم، گواه باشيد بهره او را از رحمتم فراوان مىكنم، و سهم او را از عطايم افزون مىسازم. و هنگامى كه مىگويد" مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ" او مىفرمايد: گواه باشيد همانگونه كه او حاكميت و مالكيت روز جزا را از آن من دانست، من در روز و هنگامى كه مىگويد" إِيَّاكَ نَعْبُدُ" خداوند بزرگ مىگويد بندهام راست مىگويد، تنها مرا پرستش مىكند، من شما را گواه مىگيرم بر اين عبادت خالص ثوابى به او مىدهم كه همه كسانى كه مخالف اين بودند به حال او غبطه خورند. و هنگامى كه مىگويد" إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ" خدا مىگويد: بندهام از من يارى جسته، و تنها به من پناه آورده گواه باشيد من او را در كارهايش كمك مىكنم، در سختيها به فريادش مىرسم، و در روز پريشانى دستش را مىگيرم. و هنگامى كه مىگويد" اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ ..." (تا آخر سوره) خداوند مىگويد اين خواسته بندهام بر آورده است، و او هر چه مىخواهد از من بخواهد كه من اجابت خواهم كرد آنچه اميد دارد، به او مىبخشم و از آنچه بيم دارد ايمنش مىسازم چرا نام اين سوره فاتحة الكتاب است؟ " فاتحة الكتاب" به معنى آغازگر كتاب (قرآن) است، و از روايات مختلفى كه از پيامبر ص نقل شده به خوبى استفاده مىشود كه اين سوره در زمان خود پيامبر ص نيز به همين نام شناخته مىشده است. از اينجا دريچهاى به سوى مساله مهمى از مسائل اسلامى گشوده مىشود و آن اينكه بر خلاف آنچه در ميان گروهى مشهور است كه قرآن در عصر پيامبر ص به صورت پراكنده بود، بعد در زمان ابو بكر يا عمر يا عثمان جمعآورى شد قرآن در زمان خود پيامبر ص به همين صورت امروز جمعآورى شده بود، و سرآغازش همين سوره حمد بوده است، و الا نه اين سوره نخستين سورهاى بوده
تفسير نمونه، ج1، ص: 9 است كه بر پيامبر ص نازل شده، و نه دليل ديگرى براى انتخاب نام فاتحة الكتاب براى اين سوره وجود دارد. مدارك متعدد ديگرى در دست است كه اين واقعيت را تاييد مىكند كه قرآن به صورت مجموعهاى كه در دست ماست در عصر پيامبر ص و به فرمان او جمعآورى شده بود. " على بن ابراهيم" از امام صادق ع نقل كرده كه رسول خدا ص به على ع فرمود:" قرآن در قطعات حرير و كاغذ و امثال آن پراكنده است آن را جمعآورى كنيد" سپس اضافه مىكند على ع از آن مجلس برخاست و آن را در پارچه زرد رنگى جمعآورى نمود سپس بر آن مهر زد ( و انطلق على (ع) فجمعه فى ثوب اصفر ثم ختم عليه) گواه ديگر اينكه" خوارزمى" دانشمند معروف اهل تسنن در كتاب" مناقب" از" على بن رياح" نقل مىكند كه على بن ابى طالب و ابى بن كعب، قرآن را در زمان رسول خدا ص جمعآورى كردند. سومين شاهد جملهاى است كه" حاكم" نويسنده معروف اهل سنت در كتاب" مستدرك" از" زيد بن ثابت" آورده است: زيد مىگويد:" ما در خدمت پيامبر ص قرآن را از قطعات پراكنده جمعآورى مىكرديم و هر كدام را طبق راهنمايى پيامبر ص در محل مناسب خود قرار مىداديم، ولى با اينحال اين نوشتهها متفرق بود پيامبر ص به على ع دستور داد كه آن را يك جا جمع كند، و ما را از ضايع ساختن آن بر حذر مىداشت". سيد مرتضى دانشمند بزرگ شيعه مىگويد:" قرآن در زمان رسول اللَّه تفسير نمونه، ج1، ص: 10 طبرانى و ابن عساكر از" شعبى" چنين نقل مىكنند كه شش نفر از انصار قرآن را در عصر پيامبر ص جمعآورى كردند و قتاده نقل مىكند كه از انس پرسيدم چه كسى قرآن را در عصر پيامبر ص جمعآورى كرد، گفت چهار نفر كه همه از انصار بودند: ابى بن كعب، معاذ، زيد بن ثابت، و ابو زيد و بعضى روايات ديگر كه نقل همه آنها به طول مىانجامد. به هر حال علاوه بر اين احاديث كه در منابع شيعه و اهل تسنن وارد شده انتخاب نام فاتحة الكتاب براى سوره حمد- همانگونه كه گفتيم- شاهد زندهاى براى اثبات اين موضوع است.
سؤال: آيا جمع آورى قرآن در زمان پيامبر بود در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه چگونه مىتوان اين گفته را باور كرد با اينكه در ميان گروهى از دانشمندان معروف است كه قرآن پس از پيامبر ص جمعآورى شده، (بوسيله على ع يا كسان ديگر). در پاسخ اين سؤال بايد گفت: اما قرآنى كه على ع جمعآورى كرد تنها خود قرآن نبود بلكه مجموعهاى بود از قرآن و تفسير و شان نزول آيات، و مانند آن. و اما در مورد عثمان قرائنى در دست است كه نشان مىدهد عثمان براى جلوگيرى از اختلاف قرائتها اقدام به نوشتن قرآن واحدى با قرائت و نقطهگذارى نمود (چرا كه تا آن زمان نقطهگذارى معمول نبود). تفسير نمونه، ج1، ص: 11 و اما اصرار جمعى بر اينكه قرآن به هيچوجه در زمان پيامبر ص جمع آورى نشده و اين افتخار نصيب عثمان يا خليفه اول و دوم گشت شايد بيشتر به خاطر فضيلت سازى بوده باشد، و لذا هر دستهاى اين فضيلت را به كسى نسبت مىدهد و روايت در مورد او نقل مىكند. اصولا چگونه مىتوان باور كرد پيامبر ص چنين كار مهمى را ناديده گرفته باشد در حالى كه او به كارهاى بسيار كوچك هم توجه داشت، مگر نه اين است كه قرآن قانون اساسى اسلام، كتاب بزرگ تعليم و تربيت، زير بناى همه برنامههاى اسلامى و عقائد و اعتقادات است؟ آيا عدم جمعآورى آن در عصر پيامبر ص اين خطر را نداشت كه بخشى از قرآن ضايع گردد و يا اختلافاتى در ميان مسلمانان بروز كند. به علاوه حديث مشهور" ثقلين" كه شيعه و سنى آن را نقل كردهاند كه پيامبر ص فرمود من از ميان شما مىروم و دو چيز را به يادگار مىگذارم" كتاب خدا" و" خاندانم" اين خود نشان مىدهد كه قرآن به صورت يك كتاب جمع آورى شده بود. و اگر مىبينيم رواياتى كه دلالت بر جمعآورى قرآن توسط گروهى از صحابه زير نظر پيامبر ص دارد، از نظر تعداد نفرات مختلف است مشكلى ايجاد نمىكند، ممكن است هر روايت عدهاى از آنها را معرفى كند. از نرم افزار دانشنامه ي معارف قرآن۲
+ نوشته شده در پنجشنبه بیست و نهم مهر ۱۳۸۹ساعت ۹:۴۰ ق.ظ توسط غريب
|
|
|
